Hệ thống cảng biển Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế trên mạng lưới vận tải quốc tế nhờ năng lực tiếp nhận tàu trọng tải lớn và sản lượng hàng hóa tăng trưởng. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của hạ tầng cảng biển cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình quản trị, đồng bộ kết nối sau cảng và nâng cao hiệu quả chuỗi logistics. Đây là những vấn đề quan trọng đối với các trung tâm cảng biển lớn, đặc biệt là khu vực Cái Mép – Thị Vải.
Điểm nghẽn quản trị cảng biển và yêu cầu đổi mới mô hình điều phối
Trong hai thập kỷ qua, Việt Nam đã đầu tư mạnh vào hệ thống hạ tầng cảng biển, hình thành những cụm cảng cửa ngõ có khả năng tiếp nhận tàu container trọng tải lớn. Trong đó, Lạch Huyện tại Hải Phòng và Cái Mép – Thị Vải tại TP.HCM giữ vai trò quan trọng trong hoạt động vận tải biển quốc tế, với các tuyến vận chuyển trực tiếp đến châu Âu và bờ Tây nước Mỹ.
Cùng với sự phát triển của hạ tầng, sản lượng hàng hóa thông qua cảng biển tiếp tục gia tăng. Theo thông tin được Báo Đầu Tư dẫn lại, khối lượng hàng hóa qua cảng biển Việt Nam năm 2026 có khả năng vượt 1 tỷ tấn, trong đó sản lượng container tiến gần mốc 40 triệu TEU. Đây là mức dự báo, phản ánh triển vọng tăng trưởng của hoạt động vận tải biển và logistics trong năm.
Đáng chú ý, theo Chỉ số hiệu suất cảng container (CPPI) năm 2025 do Ngân hàng Thế giới và S&P Global Market Intelligence công bố, cụm cảng Cái Mép xếp thứ 11 và cảng biển Hải Phòng đứng thứ 13 trong bảng xếp hạng hiệu suất cảng container toàn cầu.
Những kết quả này cho thấy năng lực khai thác cảng biển Việt Nam đã có bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, bên cạnh việc mở rộng quy mô và nâng cao năng suất cầu bến, hiệu quả quản trị và khả năng phối hợp giữa các thành phần trong hệ thống cảng biển vẫn là những vấn đề cần được quan tâm.
Ba điểm nghẽn trong quản trị và khai thác cảng biển
Theo phân tích trên Báo Đầu Tư, một trong những bất cập hiện nay là sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch, đầu tư và khai thác các bến cảng trong cùng khu vực.
Trong khi các doanh nghiệp cảng phát triển cầu bến và tổ chức hoạt động theo chiến lược riêng, những hạng mục hạ tầng dùng chung như luồng hàng hải, vũng quay tàu và kết nối sau cảng chưa phải lúc nào cũng được đầu tư tương xứng. Điều này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác tổng thể, ngay cả khi từng bến cảng đã được trang bị hạ tầng và công nghệ hiện đại.
Bên cạnh đó, cạnh tranh về giá dịch vụ giữa các doanh nghiệp khai thác cảng cũng đặt ra thách thức đối với khả năng tích lũy nguồn lực để tái đầu tư. Nếu cạnh tranh chủ yếu dựa vào việc giảm giá bốc xếp, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc duy trì nguồn vốn phục vụ nâng cấp thiết bị, ứng dụng công nghệ và cải thiện chất lượng dịch vụ.
Điểm nghẽn thứ ba nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa phát triển cảng biển và hạ tầng hậu phương. Các dự án đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa và công trình phục vụ vận tải hàng hóa liên quan đến nhiều cơ quan quản lý, địa phương và nguồn vốn đầu tư khác nhau.
Khi năng lực tiếp nhận hàng hóa tại cảng tăng nhanh nhưng hệ thống kết nối chưa phát triển tương ứng, hoạt động vận chuyển từ cảng đến kho bãi, khu công nghiệp và các trung tâm phân phối có thể phát sinh thêm thời gian chờ đợi và chi phí logistics.
Nghiên cứu mô hình chính quyền cảng để tăng cường điều phối
Trước những thách thức trên, mô hình chính quyền cảng (Port Authority) đang được đặt ra như một hướng nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển cảng biển Việt Nam.
Khác với chức năng quản lý nhà nước chuyên ngành của Cảng vụ hàng hải, mô hình chính quyền cảng hướng đến vai trò điều phối phát triển tổng thể khu vực cảng, quản lý hạ tầng dùng chung và kết nối các hoạt động logistics liên quan.
Kinh nghiệm từ Nhật Bản và Hà Lan cho thấy các cơ quan quản lý cảng có thể đảm nhiệm việc quy hoạch, phát triển và duy trì hạ tầng, trong khi doanh nghiệp tập trung đầu tư thiết bị, tổ chức khai thác và cung cấp dịch vụ.
Đối với Việt Nam, một số phương án được đề xuất nghiên cứu bao gồm tăng cường phân cấp quản lý, xây dựng cơ chế tài chính phục vụ tái đầu tư hạ tầng và hoàn thiện phương thức phối hợp giữa các chủ thể trong khu vực cảng.
Đặc biệt, việc nghiên cứu mô hình quản trị tại các trung tâm cảng biển như Hải Phòng, Đà Nẵng và TP.HCM được xem là một hướng tiếp cận nhằm nâng cao khả năng điều phối phát triển hạ tầng và khai thác cảng biển.
Tuy nhiên, các phương án về chính quyền cảng, cơ chế tự chủ tài chính và tổ chức quản lý mới hiện vẫn là những đề xuất cần được xem xét về cơ sở pháp lý và thẩm quyền thực hiện, chưa phải mô hình được áp dụng thống nhất tại Việt Nam.
Tăng cường kết nối sau cảng và nâng cao hiệu quả chuỗi logistics
Bên cạnh yêu cầu đổi mới quản trị, việc phát triển đồng bộ hạ tầng kết nối sau cảng có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả khai thác hệ thống cảng biển Việt Nam.
Đối với các cụm cảng cửa ngõ như Cái Mép – Thị Vải, năng lực tiếp nhận tàu trọng tải lớn cần đi cùng khả năng tổ chức vận chuyển hàng hóa giữa cảng biển, khu công nghiệp, kho bãi và các trung tâm logistics.
Nếu hoạt động giao nhận tại cầu bến được cải thiện nhưng quá trình vận chuyển hàng hóa ra vào cảng vẫn gặp khó khăn, hiệu quả khai thác tổng thể có thể bị hạn chế. Vì vậy, phát triển hạ tầng cảng biển cần được xem xét trong mối liên hệ với toàn bộ chuỗi cung ứng thay vì chỉ tập trung vào năng lực xếp dỡ.

Hoạt động vận chuyển hàng hóa tại cảng CMIT, thuộc cụm cảng Cái Mép – Thị Vải. Ảnh: Báo Đầu Tư
Kết nối đường bộ, đường thủy và kho bãi trong hoạt động logistics
Hạ tầng giao thông kết nối giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức vận chuyển hàng hóa từ cảng biển đến các khu vực sản xuất và tiêu thụ.
Trong đó, đường bộ phục vụ nhu cầu giao nhận linh hoạt giữa cảng, nhà máy và kho hàng; đường thủy nội địa là một phương thức vận chuyển đáng quan tâm đối với những lô hàng có khối lượng lớn và tuyến vận chuyển phù hợp.
Việc kết hợp các phương thức vận tải có thể giúp doanh nghiệp xây dựng phương án giao nhận phù hợp hơn với đặc điểm hàng hóa, thời gian vận chuyển và chi phí khai thác thực tế.
Song song với hệ thống giao thông, hạ tầng kho bãi và các điểm tập kết hàng hóa cũng đóng vai trò hỗ trợ hoạt động logistics sau cảng. Đây là những mắt xích phục vụ lưu trữ, gom hàng, phân phối và điều phối hàng hóa trước hoặc sau quá trình vận chuyển bằng đường biển.
Đặc biệt, tại khu vực Phú Mỹ – Cái Mép, nơi tập trung hoạt động công nghiệp và cảng biển, việc phát triển các đầu mối logistics có khả năng kết nối đường bộ và đường thủy nội địa góp phần tạo thêm lựa chọn cho doanh nghiệp trong tổ chức chuỗi vận chuyển.
Ứng dụng dữ liệu số để nâng cao khả năng phối hợp
Bên cạnh hạ tầng vật chất, chuyển đổi số cũng là một trong những hướng được đề cập nhằm cải thiện hiệu quả quản trị cảng biển.
Theo phân tích trên Báo Đầu Tư, nền tảng số cộng đồng cảng biển (Port Community System – PCS) có thể đóng vai trò kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp khai thác cảng, hãng tàu và đơn vị logistics.
Việc tăng cường chia sẻ thông tin về tàu, hàng hóa và phương tiện vận tải được kỳ vọng hỗ trợ rút ngắn thủ tục, nâng cao khả năng điều phối và hạn chế tình trạng dữ liệu phân tán giữa các đơn vị.
Đối với doanh nghiệp logistics, khả năng tiếp cận thông tin kịp thời là yếu tố quan trọng để xây dựng kế hoạch vận chuyển, bố trí phương tiện và tổ chức giao nhận hàng hóa.
Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả các nền tảng dữ liệu dùng chung, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm tính thống nhất về quy trình, tiêu chuẩn dữ liệu và trách nhiệm vận hành.
Trong bối cảnh hệ thống cảng biển ngày càng chú trọng hiệu quả kết nối sau cảng, các đầu mối cảng thủy nội địa và kho bãi tại khu vực Phú Mỹ có vai trò hỗ trợ hoạt động lưu trữ, tập kết và luân chuyển hàng hóa. Cảng Hồng Long tại đây cũng sở hữu hạ tầng phục vụ nhu cầu lưu trữ, tập kết và giao nhận hàng hóa của doanh nghiệp.
Cảng Hồng Long hoạt động trong lĩnh vực cảng thủy nội địa, kho bãi và logistics, gắn với mạng lưới vận tải tại khu vực Cái Mép – Thị Vải. Với hệ thống 127.000 m² kho chứa, 110.000 m² bãi chứa và khả năng tiếp nhận phương tiện thủy đến 10.000 DWT.

Những cơ sở hạ tầng như Cảng Hồng Long là một phần của mạng lưới dịch vụ hậu cần phục vụ hoạt động sản xuất, vận tải và xuất nhập khẩu tại khu vực Phú Mỹ – Cái Mép. Việc khai thác hiệu quả các đầu mối này cần gắn với kế hoạch vận chuyển và sự phối hợp giữa các đơn vị trong chuỗi cung ứng.
Về dài hạn, nâng cao hiệu quả cảng biển Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào việc mở rộng cầu bến hay tăng năng lực tiếp nhận tàu lớn, mà còn đòi hỏi sự đồng bộ trong quản trị, đầu tư hạ tầng kết nối và tổ chức dịch vụ logistics.
Đối với khu vực Cái Mép – Thị Vải, phát triển hài hòa giữa cảng biển, vận tải đường bộ, đường thủy nội địa và hệ thống kho bãi sẽ là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả khai thác, đáp ứng nhu cầu luân chuyển hàng hóa và hỗ trợ năng lực cạnh tranh của chuỗi cung ứng phía Nam.
CÔNG TY CỔ PHẦN CẢNG HỒNG LONG
Địa chỉ: Đường Liên Cảng Cái Mép – Thị Vải, KP. Tân Ngọc, Phường Phú Mỹ, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
Hotline: 0789.755.000
Email: honglongport@gmail.com
Nguồn tham khảo:
Báo Đầu Tư (Báo Tài chính – Đầu tư) – Tìm lời giải cho điểm nghẽn quản trị cảng biển Việt Nam.
Dịch